Kanunlarýn koyduðu

Aklýn bize dayattýðý

Otoriteye baþkaldýrmak

Seni özgürleþtirecektir!

---

Evlilik o anda bulunulan, bir çifti çevreleyen toplumsal, ahlaki, ekonomik ve kiþisel koþullarýn çözümü için medet umulan, toplumsal ahlaki onay mekanizmalarýnýn harekete geçmesi ile çiftlere nefes alma þansý veren, buna baðlý olarak toplumsal ekonomik koþullarýn görece iyileþtirilmesini saðlayan, saðlamasa da görece bu olanaðý sunan, olasý yalnýzlýk ve gelecekteki yaþlýlýk durumuna karþý güvenceler içeren bir kurumdur. Evliliðin çiftler arasýnda sevgi ile baþlamýþ olmasý bu durumu hiç deðiþtirmez.

 

Evlilik bu somut hali ile toplumsal ahlak ve hukuk ile çok sýký baðlar içerir. Evliliðin soyut bir tanýmýnýn yapýlabilir olmasý evli çiftlerin ondan farklý beklentiler içinde olabileceði gerçeðini deðiþtirmez. Çok ideal gibi görünen ve uyumlu biçimde yürüyen evliliklerde bile evlilik kurumunun rolü ve çiftlerin birbirlerinden beklentileri özde farklý deðildir. Peki teorik ve etik planda evlilik kurumunun bu kadar yerden yere vurulmasýna raðmen hala bu kadar güçlü olmasý ve talep görmesini neyle açýklayabiliriz? Ki onun yanýtýda evliliðin toplumsal yaþam örgüsü içinde bir çok talebe pratik çözümler ürettiði, geçici de olsa bazý cevaplara sahip olduðu gerçeðidir. Bunu hem toplumsal ahlaki onay mekanizmalarýnýn aykýrý bireye karþý tehditkar konuþlanýþýnýn iktidarý ile hem de gündelik yaþamda toplumsal ahlaki ekonomik desteði arkasýna alma hali, cinsel ve bireysel yalnýzlýða kesin bir çözüm sunmasý, tüm desteklerin toplumsal yaþamýn her alanýnda pozitif sonuçlar doðmasýna yol açmasý hali ile de açýklayabiliriz.
Ancak tüm bunlar durumsal bir deðerlendirme üzerinden yapýldýðýndan yaþamýn deðiþken ve akýcý ritmi içinde kalýcý olamazlar. Evlenen genç çiftler yaþamýn önlerine çýkardýklarý sorunlar, zorluklar karþýsýnda deðiþmeye baþlarlar ki birbirilerinden beklentileri de deðiþmeye baþlar. Statik ve kalkerleþmiþ bir yapý içeren evlilik kurumunun çiftlere beþ yýl önce sunduðu çözümler beþ yýl sonra çoktan çözüm olmaktan çýkmýþtýr artýk. Çünkü o çifti oluþturan bireyler beþ yýl önceki bireyler deðildirler artýk. Evliliðin sunduðu çözümleri þevkle kabul eden bireyler, yaþama bakýþlarý ve yaþamdan beklentileri fazlasýyla deðiþtiði için ne birbirleri için ne de evliliðin beþ yýl önce sunduðu çözümler için uygun insanlardýr artýk. Tabii burada beþ yýl bir örnek bu altý ayda da böyle olabilir on yýlda da. Demek istediðim evlilik statik bir kurum olarak her zaman yaþamýn gerisinde kalmaya mahkumdur, týpký yasalar gibi...

Evlilik bir sözleþmeye dayanan bir kurum olma durumu ile onu oluþturan taraflarýn insan olma hallerinden, birbirlerini sevme, birbirleriyle beraber yaþamayý, birbirleriyle cinsel iliþkide bulunma isteðine sahip olup olmadýklarýdan ziyade hak ve yükümlülükler açýsýndan onlarý ele alarak nesneleþtirir. Birlikte olmak istemediðiniz kocanýzla salt kadýnlýk görevini yerine getirmek için yatakta beraber olursunuz. Yada baþka kadýnlar sizi çektiði halde ihanet etmemiþ olmak için arzularýnýzý bastýrýrsýnýz, olmadý bastýrmadýnýz diyelim bu kez kaçamak sevgilinizle yaþadýklarýnýzý herkesten gizleyerek aile düzeninizin bozulmasýný engellemeye medeni hukukta "zina" fiilini içeren suçun faili suçlamasýnýn da muhatabý olmaktan kaçýnýrsýnýz.

Bunlarýn hiç biri olmadý desek sosyal statünüzü ve yada kariyer sahibi deðilseniz geleceðinizi tehlikeye atmak istemezsiniz.

Tüm bunlarda haklý sebepler olsa bile neresinden bakarsak bakalým evlilik ikiyüzlü bir kurumdur.

Toplumun imkansýzlýðýndan bireyin imkansýzlýðýna bir yanýt; Komünitaryanizm.

girizgah:

                 

Öncelikle bir toplumsal kurtuluþ projesi olarak komünizmi ele almak ve bununla karþýlaþtýrmalý olarak birey-toplum-cemaat komünitaryanizm kavramlarýný açmak isterim.

 

Konuya bir giriþ yapalým sonra arkasý gelecektir.

 

Komünizmin problemi ortaklaþacý bir önyargýyý benimsemekle insanýn bir yanýna vurgu yapýyor olmasý, amentüsünu bunun üzerine kuruyor olmasýdýr. Ortaklaþacýlýk, paylaþma ve dayanýþma toplumsal yaþamýn olmazsa olmazlarý, buraya kadar tamam ama insan bunlardan ibaret deðil. Uygarlýk ve toplumsal yaþam kendi karmaþýklýðý içinde komünizmi kendi simülasyonuna dahil edebilen yeni tarzlar yeni iktidar biçimleri yaratabilir ve yaratmaktadýr da. Sanýrým burada günümüzde ve de geçmiþte komünizm adýna savunulan totaliter düþünceleri ve uygulamalarý hatýrlamak yeterli olsa gerek.

 

Bu bakýmdan önyargýmýz özgürlük ise bunun biricik yolu hiyerarþiye karþý oluþturulabilecek bir tutum, bunu dýþlayýp hiyerarþik kültürün toplumsal etkinlik içinde yeniden üretilmesini engelleyebilecek bir etik, yaþam tarzý/refleks inþa edebilmektir. Bugün buna en yakýn duran tarzý an-arþi olarak adlandýrýyoruz. Yarýn belki odoculuk olarak adlandýrýlýr yada binlerce farklý adlar altýnda yerel tarzlar ortaya konur.

 

Sonuçta anarþinin arþiye (iktidara) olma tutumu ödünsüz olmadýkça kurulacak her türlü toplumsal yaþam tarzý kendi içinde üreteceði iktidarlara hazýrlýksýz yakalanýr...yada bizzat onu kendi etkinliði içinde bizzat doðurur.

Amentüsü özgürlük olan bir düþünce olaya buradan bakmak toplumsal dayanýþmayý ve paylaþmayý da bu çerçeve üzerinden kurmak zorundadýr diye düþüyorum.

 

Bu bakýmdan özgürlük ve an-arþi (hiyerarþisizlik/efendisizlik) soyut söylemlere cila olmaktan öte hayatýn içinde somut bir yere oturtulmak isteniyorsa bireyi merkeze koyarak toplumsallýðý bunun kutsallýðý üzerinden kurmalýdýr. Bireyin insan teki olarak deðil toplumsal içinde konuþlanmýþ insan unsuru olarak tasarlanmasý, ele alýnmasý düþünsel yapýlanma için gerekli ipuçlarýný bize verebilir.

 

uygarlýk:

 

 

Ýkinci bir noktada uygarlýk ile tahakküm arasýndaki nedensellik iliþkisidir. Uygarlýk öncesi dönemde ilkel koþullarda ortaklaþa yaþam insan türünün devamý ve gönenci için büyük bir destekleyici etken iken çaðýmýzýn modern merkezi endüstriyel uygarlýðýnda ortaklaþma adýna bireyin özerkliðinin gözden kaçýrýlmasý gelinen noktada insanýn türünün devamýna ve geleceðine adeta engel teþkil eder duruma gelmiþtir.

 

Komünizmde bireyin yerini sorgularken uygarlýðýn tahakkümle baðlantýlarýný, nedenselliðini es geçmek ayaklarý havada bir tartýþmayý sürdürmek anlamýna gelecektir.

 

Uygarlýk öncesinde doða ve diðer canlýlar insan topluluklarýna en büyük tehdidi oluþturup onu komünal (ortaklaþacý) biçimde varlýðýný sürdürmeye zorlarken. Uygar toplumsal yaþam bireyi ezerek özgürlüðün ve ekolojik açýdan saðlýklý bir yaþamýn (dolayýsýyla da insan neslinin devamýnýn) en büyük tehdidi haline gelmiþtir.

 

Uygarlýðýn tahakkümün kaynaklarýndan biri olduðunu ve eleþtirel düþüncemizi geniþleterek tahakkümü sorgulmaya iliþkin tavrýmýzý uygar hayat tarzýmýza kadar geniþletmemiz gerektiði açýktýr. Ancak bu noktada günümüzün tekno endüstriyel uygarlýðýna  yapýlacak bir reddiyeyi uygar olmanýn kendisine kadar ilerletmeyi olsa olsa buradaki (insane aklý ve uygarlýk arasýndaki) temel açmazýn üzerinden atlamak ve tartýþma için gerekli sorumluluðu üstlenmek yerine bundan kaçarak bu sorumluluktan kaçmak anlamýna gelir.

 

Uygarlýk sonrasý stratejileri tartýþmadan önce insanýn ve uygarlýðýn ne olduðunu tartýþmak boynumuzun borcu olmalýdýr. Nedir insan? Herhangi bir memeli türü mü? Akýllý bir hayvan mý? Konuya insan merkezli yaklaþmayacaðýz diye bu sorunun üstünden bu kadar kolayca atlayabilirmiyiz?

 

Bana gore uygarlýk ve insan birbirinden ayrý olarak ele alýnamayacak iki önemli olgudur. Ýnsan yarattýðý uygarlýk ile birlikte tahakkümün ve kendi köleliliðinin yaratýlmasýna yol açmýþ olsa da uygar olmaktan vazgeçemeyecek bir yaratýktýr. Dahasý insan uygar olmaya mahkum bir canlýdýr. Onu uygarlýktan men ederseniz o bir þekilde uygarlýðý yeniden yaratmanýn yolunu mutlaka bulur. Sonuçta yarattýðý uygarlýk kendi özgürlüðünün de celladý olur. Bu bir paradoks olsa da bu soruyu sormaktan korkmamak gerekir? Uygar bir canlý olan insan kendi özgürlüðünün ve doðadan kopuþunun celladý olan uygarlýðý  reddederek deðil onu ancak aþarak özgür ve doðal bir hayatýn yolunu açabilir, çözümünü üretebilir. Reddedilmesi gereken varolan tekno endüstriyel uygarlýktýr. Ýnsaný insana ve doðaya yabancýlaþtýran bu uygarlýðýn dýþýnda baþka bir örnek bilmiyor olmamýz olamayacaðý anlamýna gelmez. Bunu tahayyül etmekten kaçýnmadýkça bunun olabilirliði konusunda daha fazla ipucu bulmak mümkün diye düþünüyorum. 

 

Ýþbölümü, kontrol, uzmanlaþma ve düzenin tahakkümün birer unsuru olduðu doðrudur. Peki buna karþý ne önerebiliriz? Kaos eðer düzene karþý gündeme geliyorsa bu kilidi açýcý geliþtirici bir etken olarak iyidir, ama mutlak kaos da mutlak düzen kadar sýkýcý býktýrýcý bir þeydir... Uzmanlaþma ve iþbölümü bizim daha karmaþýk mekanizmalarý tasarlamamýzý kolaylaþtýrýrken bizi yaptýðýmýz iþe yabancýlaþtýrýr, bilgiden soyutlar o takdirde uzmanlaþma ve iþbölümünü bize dayatýlan, bize biçilen bir rol olarak deðil öz irademizle seçilen bir þey olarak tasarlamalýyýz. Kontrol tahakkümün en etkin aracýdýr üzerimizde kontrolün hükmüne izin vermek tahakkümü kabullenmek anlamýna gelir ancak oto-kontrol yada öz-denetim denen bilinçli irademizle yapýlan bir etkinlik bizim özgürlük bilinci (etiðimizin) bir ürünü olabilir.

 

Burada sorular çok kapsamlý ve cevaplarý hazýr olmayan þeyler...ama biz düþünmekten korkmadan bu paradoksun içine dalmalýyýz baþka çaresi yok. Uygarlýðýn reddi ancak özgürlüðü temel alan aþkýn bir uygarlýkla yapýlabilir ilkellik bir çözüm olamaz. Söz konusu insan doðasý ise uygarlýðýn insan doðasýný da deðiþtirdiðini kabul etmek ve uygarlýk öncesi insaný temel alarak günümüze ait bir çözüm üretme çabasýnýn ayaklarý havada kalacaðý açýktýr. Bu bakýmdan uygarlýk karþýtý perspektifimiz yine baþka bir uygar bir projeye yaslanmak durumundadýr.

 

Benim önerim bu açmazý öncelikle felsefi temelde çözerek ufkumuzu açmak ondan sonra pratik olabilirliklere bakmaktýr aksi takdirde soyut tartýþmalar içinde yolumuzu kaybetme ihtimali çok yüksek...

 

 

toplum:

 

Toplumu diðer canlý topluluklarýndan ayýran nokta uygarlýk üzerine inþa edilmiþ (insan) bir yaþam biçimini ifade ediyor olmasýdýr. Uygarlýk öncesi insanda topluluk halinde yaþama bilinci olsa da buna toplumsal bilinç demek mümkün deðil. Sürü deyince uygarlaþmamýþ ve uygarlaþma potansiyeli olmayan bir canlý topluluðunu anlýyoruz. Burada doðal yasalar egemendir ve sürünün üyeleri bu yasalarý sorgulama durumunda deðildirler. Topluma gelince uygar bir canlý olan insanýn üzerinde yükseldiði uygarlýkla baðlantýlý olarak kurduðu yaþam örgüsüdür. Burada toplumun üyeleri toplum tarafýndan kendilerine verilen rolü kabul etmekle birlikte bu rolü sorgulama hakkýna ve potansiyeline sahiptirler. Yine bununla baðlantýlý olarak toplumun bir referans etrafýnda toplanma þartýna dair görüþlere  katýlmak mümkün deðil. Toplumun bir referans etrafýnda oluþmaktan çok uygarlýðýn ve iktidarýn ihtiyaçlarýna baðlý olarak ortaya çýktýðýný ancak kendi bekaasý (devamlýlýðý) için toplumun üyelerinin moral desteðine ve onayýna ihtiyaç duyduðunu bunu da ortak referans noktalarý yaratarak, pompalayarak yaptýðýný insanlarýný buna manüple ettiðini düþünüyorum.

 

Toplum (society-ing.) kavramý uygarlýða ve tahakküm toplumuna ait bir kavram iken cemaat, topluluk (community-ing.) uygarlýktan ve tahakkümden baðýmsýz olarak bireylerin aktif katýlýmý (birbirlerini seçebilmeleri anlamýnda) birey-toplum geriliminin asgari düzlemde yaþandýðý iradi insan gruplarýný ifade eder. Topluluk sürüden farklý olarak uygarlaþma potansiyeli taþýyan insanlarýn öz iradeleri ile bir araya geldikleri ve meydana getirdikleri uygarlýða teslim olmamýþ bir toplumsallýk biçimidir.

 

 

birey:

 

Ýnsan doðasý itibarýyla paradoksal (tutarsýz) bir varlýktýr. Çünkü insan toplumsal ve ontolojik bir varlýk olarak bireyliðini gerçekleþtirme peþinde olduðu sürece bu paradokslara düþmekten hiç bir zaman kurtulamayacaktýr. Toplumsal bir varlýk olarak insan ötekilerine ihtiyaç duyarak yardýmlaþma ve dayanýþma edimlerinde bulunmak, bu biçimde soyunu sürdürmek, barýnmak, beslenmek, geleceðini güvence altýna almak gündelik hayatý paylaþmak zorundadýr. Bu insanýn toplumsal yanýdýr. Ancak bu toplumsallýk beraberinde bir örgütlenmeye gerek duyar. Ki her örgütlenmede olduðu gibi toplumsal örgütlenme de bazý kurallara ihtiyaç duyar. Bu kurallar toplumsal uygarlýðýn ulaþtýðý düzeyle doðru orantýlý olarak daha kapsayýcý ve karmaþýk hallere doðru evrilirler. Bu nokta ise insan tekinin ontolojik (varlýkbilimsel) trajedisinin baþladýðý yerdir. Ýlkel yaþamda varlýðýn devamý fiziki doðal koþullara karþý bir mücadeleye, dayanýþma ve yardýmlaþma etkinliklerine baðlý iken giderek uygarlaþan toplumsal yaþam çarklarý içinde atomize olan insan teki bireyliðinin (ontolojik yalnýzlýðýnýn) farkýna varýr. Bu bireyin özgürlük mücadelesinin baþladýðý andýr. Toplum örgütlü bir insan kümesi olarak tek bir biçimde ele alýnabilecek bir þey deðildir. Ýsterseniz totaliter yada özgürlükçü bir baðlamda toplumu "insan sürüsü" olarak kavramlaþtýrabileceðiniz gibi yine ayný baðlamlarda söylem düzeyinde özgür bireylerin örgütlü yada örgütsüz birlikteliði olarak tanýmlayabilirsiniz. Burada önemli olan bu tanýmlamadan bireye ve topluma dair çýkaracaðýnýz sonuçlardýr.

 

toplumun imkansýzlýðý: 

 

Toplumun imkansýzlýðý hiyerarþik toplumsal örgütlenmeden önce ahlakýn toplumu bitiþtirip bütünleþtirme ve düzenleme kaygýsýnýn baþladýðý yerde bu düzenlemelere, yönlendirmelere sýðamayacak kadar dinamik ve egoist olan bireyin toplumsala karþý özerkliðini ilan ettiði anda baþlar. Birey sonsuz bir varlýk ve topluma karþý özerklik kaygýsý içinde yaþarken mutlak özgürlüðün varlýksal gerçekleþmesinin izini sürer. Ýþte tam da bireyin sonsuz özgürlük talebinin baþladýðý bu noktada bireyin imkansýzlýðý baþlar. Ýnsan teki bireysel varlýðý seçtiði andan itibaren toplumsallýk ile biriciklik, baþkaldýrý ile boyun eðme arasýnda gidip gelen sürekli gerilimli bir iliþki içinde olma durumunu kabul etmiþ demektir. Bu gerilimi kabul etmeyen birey için seçeneklerden biri intihar deðilse yapacak iki þey vardýr ya toplumu reddederek kendi biricikliðine uygun olarak yalnýz yaþamak yada toplumsala tümüyle teslim olarak bireyliðinden vazgeçerek toplumsallýðýn dayattýðý kümeye dahil olmak.

 

Ahlak ile vicdan, düzen ile kaos, anarþizm ile anarþi, arasýndaki gerilimin ana kaynaðý toplum ile birey arasýnda hiç bitmeyecek olan bu gerilimdir.

 

Buradan çýkarýlmasý gereken sonuç çubuðu taraflardan biri lehine bükmek yerine onlarý diyalektik karþýtlýklarý içinde anlamaða çalýþmaktýr. Mutlak düzenin, ahlakýn, karþýtý mutlak kaos yada mutlak özgürlük deðildir. Düzen kendini dayattýðýnda kaos kutsaldýr, ahlak kendini dayattýðýnda vicdan saygýdeðerdir, anarþizm kendini dayattýðýnda ona karþý anarþi kaçýnýlmazdýr vb...

 

bireyin imkansýzlýðý:

 

Tüm bunlardan hareketle komünitaryanizm (cemaatçilik) insanýn biriciklik bilinci ile toplumsal dayanýþma talebi arasýndaki gelgitlerde devasa uygar toplumun iþbölümü ve hiyerarþiye dayanan pramitsel sistemi içinde atomize olarak boðulan bireyin özgür bir hayat  için aradýðý biricik yanýt olabilir diye düþünüyorum.

 

Merkezi endüstriyel kapitalizmin merkezileþme ve yoðunlaþma talep eden teknolojik uygarlýðýna karþý uygarlýk karþýtlarýnýn yaptýðý gibi toptan bir red ve ilkele dönüþ çaðrýsý yerine daha gerçekçi bir çözüm olarak devasa merkezi endüstriyel üretimi ve ulusal devletlerde, küresel medyada cisimleþen devasa merkezi toplumu reddederek merkezi olmayan kendi içinde bireylerin birbirini seçebildiði toplum-birey yabancýlaþmasýna geçit vermeyen, iþbölümünü gönüllülük temeline dayandýran, federe cemaatlerin karþýlýklý dayanýþmasý üzerine bina edilen bir yeni özgürlükçü (anti-hiyerarþik) uygar yaþam projesinin asli unsuru olarak komünitaryanizmi tasarlýyorum.

sonuç:

 

Komünizm endüstri toplumunun ortaya çýkýþýyla birlikte topraktan koparýlarak endüstriyel ve ticari merkezler olan kentlerin kýyýlarýnda toplanmaya ücretli kölelik durumuna zorlanan çalýþan nüfusun mülsüzleþme ve ücretli köleleþme haline yanýt vermeye çalýþan bir ütopya olarak doðdu. Bu bakýmdan merkezine kapitalizm tarafýndan mülksüzleþtirilmiþ yada yoksullaþtýrlmýþ toplumsal kast ve sýnýflarý almasý bunlara bu toplumsallýk üzerindne çözümler önermesi doðaldýr. Tekno endüstriyel toplumun bireyi bu derece boðmadýðý teknolojk uygarlýðýn ölümcül sonuçlarýnýn bu derece gözlemlenemediði ve ilerleme mitine ait hayal kýrýklýklarýnýn henüz ortaya gözle görünür biçimde çýkmadýðý bir çaðda, yoksulluða, köleliðe devlete, adaletsizliðe karþý eþitlik, adalet, özgürlük bayraðýný komünizm düþüncesinin almasý doðal karþýlanabilir.  Ancak çaðýmýzda tekno endüstriyel sistemin bireyi hayatýn her alanýnda büyük birader misali gözaltýna almasý bir yana onu bir araç olarak þeyleþtirmesi bir makine gibi (iþbölümü toplumsal kimlikler, hukuk, popular kültür vs. gibi etmenler aracýlýðýyla ) sistemin bir parçasý haline getirmesi söz konusu olduðunda bireye yeterince vurgu yapmayan ve daha çok kolektif bir çerçeve içinde katýlýmcý ve bölüþümcü kimliði ile insan tekini tasarlayan komünizmin radikal bir özgürlük ve adalet anlayýþýna yanýt vermesi mümkün deðildir.

 

Bu ihtiyacý ancak bir yandan komünitaryanist (dayanýþmacý, paylaþmacý ve baðýmsýzlýkçý) bir temelde toplumsallýk içinde konuþlanan bireyi ele alarak özgürlük etiðini buna gore kuran öte yandan da tekno endüstriyel toplumun bireyi yok sayan onu bir niceliðe indirgeyen yada soyut olarak onu atomize edici bir yalnýzlýða sürükleyen burjuva komformist bir bireyciliðe cevaz vermeyen bir düþünce karþýlayabilir. (Burada Stirner’in egoizmini ve bireyci anarþizmi burjuva manada bireycilikten ayrý tutuyorum)

 

Komünitaryanizmi burada týpký anarþizm gibi araçsal bir kavramlaþtýrma olarak tasarlýyorum. Amaç hiyerarþisiz özgür bir hayatýn yolunu açmaktýr. Hepsi bu...  

(mecum-A’nýn 11. sayýsýnda yayýnlanmýþtýr)        

MONTREAL’DE BÝR AKÞAM YEMEÐÝ

Mösyö Butter baðýrýyordu “Clara, çabuk buraya gelin lütfen!” Clara’nýn ise hiç acelesi yoktu. Elindeki elektrikli süpürgeyi halýya bastýrarak süpürme iþine devam ediyordu. Aslýnda bu her zaman uyguladýðý taktiklerden biriydi. Mösyö Butter onu çaðýrdýðýnda ya her zamanki saçma isteklerinden birini dile getirecekti ya da bir þeyi bahane ederek kalçalarýný çimdiklemeye çalýþacaktý. Aslýnda bu iþten de bu iliþkiden de çoktan sýkýlmýþtý Madam Clara, eðer oðlu Miguel’in Ottawa’da Üniversitesi’ndeki ekonomi öðrenimi olmasa bu çýlgýn ihtiyarýn aðýz kokusunu hiç mi hiç çekmezdi. Ama gel gör ki buradan aldýðý haftalýk 300 kanada dolarý sadece Miguel’in okul masraflarýna bir nebze olsun katký saðlýyordu o kadar (zaten onu sadece aldýðý burslarla okutmak neredeyse imkansýzdý) ve bu koþullar altýnda bu geliri býrakmaya niyeti de yoktu. En iyisi orta bir yol bulmak ve sabretmekti. Neydi o orta yol? Mesela Mösyö Butter’ý duymamýþ gibi yapmak, onun kendisini çaðýracaðýný hissettiði zaman hemen arka odalara kaçmak ya da bahçeye bir þey almaya çýkmak vb... Mösyö Butter, Clara’nýn bu taktiklerini henüz tam olarak çözmüþ olmasa da bir þeyler hissettiði aþikardý...ne var ki bu hissiyat henüz ne somut bir fikre dönüþmüþtü nede ne elinde konu ile ilgili bir delil vardý...onun Clara’nýn bu tür davranýþlarýna tepkisi daha çok sezgiseldi ve onun ortadan kaybolmasý sadece onu çýldýrtýyordu hepsi bu...

..................................

 

Mösyö Butter eski bir Polonya yahudisi idi, ikinci dünya savaþý sýrasýnda Doðu Polonya’da Krakow  yakýnlarýndaki bir toplama kampýndan müttefik güçlerce kurtarýlan demeyelim, (çünkü bu kurtarma hikayeleri hep biraz abartý ya da politik propaganda izleri taþýmýþtýr) eline sað olarak geçebilen birkaç yahudiden biriydi ve seksen beþ yýllýk hayatýnýn bu en kötü döneminin izlerini hala taþýmaya devam ediyordu. Uzun boylu yaþýna göre oldukça dik duruþlu, geniþ denilebilecek omuzlara sahip, sportmen bir görünümlü, açýk tenli ve avurtlarý hafif çökük biriydi. Aslýnda oldukça kibar ve yardýmsever bir insan olan Mösyö Butter karakter olarak çok cömert olmasa da insanlara iyilik etmekten zevk almayý da bilebilen biriydi. Kutsal cumartesileri sinagogdan çýkýþta dilencilere para vermeden geçmezse de bunu daha çok mecburiyetten yaptýðýna emin olabilirsiniz ve dilencilere para vermektense parasal karþýlýðý olmayan bir þey için birilerine seve seve yardýmcý olmaya hazýrdý. Mesela yine kapý komþusu Nitu’nun bahçe çitlerini yapmasýna yardýmcý olduðunu ve geçen noelden sonraki o soðuk ve karlý günlerde bile nasýl çalýþtýðýný herkes bilir. Mösyö Butter’ýn çevresine genelde sorun çýkarttýðý hemen hiç duyulmamýþtýr. Bu yüzden sevilen biridir. Ancak onun kibarlýðýnýn özellikle genç ve güzel kadýnlara karþý daha yoðun bir kývamda olduðunun da altýný çizmek gerekir. Tüm bu genel olumlu tabloya raðmen Mösyö Butter’ýn zaman zaman hiç umulmadýk anlarda umulmadýk davranýþlar gösterdiði ve çevresindekileri hayrete düþürdüðü de hafýzalardadýr. 

 

Mesela sizinle güzel güzel konuþurken birden bire sinirleniverir ve keskin birkaç sözle sizi kýrabilir....ki nerede hata yaptýðýnýzý yada neden gücendiði bir türlü anlayamayabilirsiniz. Bu tür küçük olaylar Mösyö Butter’ýn gizemi olarak bilinmezliðini korur gider...Yine o hiç beklemediðiniz bir gün yanýnýza gelip sanki hiçbir þey olmamýþ gibi sýcak bir tavýrla halinizi hatýrýnýzý sorabilir ve bir þeyler anlatmaya baþlayabilir...Hatta onun bu içten tavrý karþýsýnda hata yapanýn kendiniz olduðunu düþünerek böylesi içten bir ihtiyara kaç zamandýr soðuk ve uzak durma gafletinde bulunduðunuz için kendinizi için için suçlayabilirsiniz. Yine de bu iyi iliþkilerin yeniden tesisi bilinmeyen bir tarihte bilinmeyen bir nedenle Mösyö Butter’in sizi yeniden paylamayacaðýnýn garantisini hiç vermez.

............................................

 

Madam Butter Mösyö Butter’ýn altmýþ yýllýk hayat arkadaþý. Savaþ sonrasý yýllarýnda kocasýna büyük destek olmuþ...onun yeniden hayata baðlanmasýnda kuþkusuz en büyük paya sahipti ve  Kanada’ya göç kararý aldýðýnda da kocasýna hiç itiraz etmemiþti, hatta Montreal’a yerleþtikten sonraki dönemde Mösyö Butter’ýn ufak tefek kaçamaklarýna da göz yummuþtu (tabii mutluluðu için)... Ama geçen yýllarýn yýpratýcý etkisine kadýn olmasýna karþýn Mösyö Butter kadar karþý duramamýþ Madam Butter ve dönüþü olmayan bir hastalýða (Alzheimere) yakalanmýþtý. Yani o narin beyni çoktan emekliye ayrýlmýþtý.

Bu yüzden nicedir olan bitenin farkýnda deðildi ve hafýzasý yeni algýlara artýk tamamen kapalýydý. Ýþte bu ahval ve þerait içindeki Madam Butter kocasýnýn hizmetçi Clara’ya yaptýðý sarkýntýlýklarý da fark edecek durumda deðildi. O artýk kendi dünyasýnda yaþýyordu ve onun için yalnýzca geçmiþten hafýzasýnda kalan bazý kýrýntýlar vardý. O kýrýntýlarýn içinden bazen öyle akla uygun kurgular yapar ki konunun aslýný bilseniz dahi önce inanacaðýnýz gelir þaþýrýrdýnýz...ardýndan durumu kavrayýp da toparlanýnca basýverirdiniz kahkahayý...Her þeye raðmen þunu önemle bir kere daha belirtmeliyim ki Mösyö Butter aslýnda öyle tehlikeli biri filan da deðildi...yaþýna göre cinsel içgüdüleri biraz genç kalmýþtý hepsi bu.   Yoksa onu kontrol altýnda tutmak pekala mümkündü.Bir keresinde göçmen bürosundaki iþimden eve dönüþte, Polonyalý göçmenlerle ilgili bir iki soru sormak amacýyla evine uðramýþtým. Ýþte o zaman onun ilerlemiþ yaþýndan beklenmeyecek biçimde etrafýmda nasýl dönenip durduðunu  bana nasýl iltifatlar yaðdýrdýðýný gördüm. Hele anlattýðý fýkralar neredeyse baþýmý döndürecekti, öyle ki orada kaldýðým zamaný farkýnda olmadan uzattýðýmý ve eve geç kalmak bahasýna Mösyö Butter’dan kopamadýðýmý  epeyce bir sonra farkettim. Son zamanlarda kocam ile iyiden iyiye kötüye gitmeye baþlayan iliþkimin gerginliði bir yandan, göçmen bürosundaki iþimin yoðunluðu bir yandan, bu yeni ülkeye uyum saðlamaya çalýþan oðlumuz Ahmet Can’ýn son dönemlerde çýkarmaya baþladýðý ekstra sorunlarýn yükü ise bir baþka yandan beni öylesine germiþ olmalý ki bu ihtiyar çapkýnýn komplimanlarý bana adeta ilaç gibi gelmiþti. Bu yüzden hafta sonuna planladýðý toplu akþam yemeði için yaptýðý daveti fazla düþünmeden kabul ettim, zaten yemekte Yunanlý Kostas, Ýranlý Amir, Rumen Nitu, Polonyalý Danuta ve tanýmadýðým birkaç kiþi daha olacaktý bu bakýmdan teklifi kabul etmemek için herhangi neden görmedim. Tam hazýrlanýp artýk çýkýyordum ki birden korkunç bir çýðlýkla ürperdim. Bir kadýn sesi “imdat yetiþin!” diye baðýrýyordu. Ýlk þaþkýnlýðý atlattýktan sonra bu sesin içerde oturan Madam Butter’e ait olduðunu anladýk. Hemen yanýna gittik. Madam Butter çok korkmuþ bir durumdaydý ve “evde yabancý biri var ve bana tecavüz edecek” diyerek tir tir titriyordu. Ona tüm metanetimi takýnarak; kimmiþ o yabancý Madam Butter diye sordum. Sol iþaret parmaðý ile (Madam Butter solaktý) kocasýný göstererek “iþte ona benziyordu dedi”...Durum anlaþýlmýþtý, Madam Butter içeri çay bardaklarýný býrakmak için giden kocasýný tanýmamýþ ve onun kendisine tecavüz etmek için gelen bir yabancý olduðu fikrine kapýlarak yine hepimizin yüreðini aðzýna getirmiþti. Ne gariptir ki benimle birlikte yanýna koþan Mösyö Butter’ýn onun kocasý olduðunu unutmasý bir yana  onun az evvel mutfaktan çýkan adam olduðunu da unutuvermiþ ancak o hastalýklý beyninden uçmakta olan son hafýza kýrýntýsýnýn etkisiyle sadece az önceki adamýn ona benzediðini söyleyebilmiþti. Gülmemek için kendimi zor tutarak onu olanca çabamla sakinleþtirmeye çalýþtým ve izin isteyerek oradan ayrýldým.

...................................................

               

Eve geldiðimde kocam Tuðrul oldukça asabi bir portre çiziyordu. Çiziyordu diyorum çünkü onun gerçekten ne zaman sinirlendiðini yada sinirlenmiþ gibi yaptýðýný on yýllýk evliliðimize karþýn henüz tam olarak anlayabildiðimi söyleyemem. Oyunculuk konusundaki yeteneðini teslim etmek gerekirdi. Hayata bir oyun olarak baktýðý için hayatýn her hangi bir durumunda o ana uygun bir tuluat yorumu geliþtirme yeteneði vardý. Aþka dair söylediði en mahrem sözleri bile adeta teatral bir havada söylemesi, onun alemeti farikasýdýr diyebilirim. Yani bu þuna benziyordu; yatakta seviþmenin en  heyecanlý anýnda partnerinizin “size pardon caným üzgünüm ama çiþim geldi” demesi absürdlüðüne... Ýþte benim kocam böyle biriydi: hiç umulmadýk bir anda bana olmadýk bir incelik yapabilir (mesela hiç alakasýz bir günde elinde kýrmýzý güllerle iþ çýkýþýna beni karþýlamaya gelebilir) ve beni mum ýþýðýnda baþ baþa bir akþam yemeðine davet edebilirdi. Ýþte  böylesi anlarda ona ne denli kýzgýn ve kýrgýn olsam da adeta tüm direncimi yitirir, dahasý aslýnda ona bazen haksýzlýk yaparak kötü davrandýðýmý düþünmeye baþlar ve kendimi suçlardým. Tabii bu o gecenin her bakýmdan mükemmel geçtiði yada geçeceði anlamýna gelmezdi. Çünkü ne yapar yapar o romantik atmosferin arasýnda bir þekilde beni germeyi yada keyfimi kaçýrmayý becerirdi. Mesela ben ona tatlý tatlý bir þeyler anlatýrken o konuyla hiç alakasýz bir ayrýntýya takýlarak o konu  üzerine pornografik espriler üretmeye baþlar ardýndan da katýla katýla gülerek o güzel anlarý býçakla kesilmiþ gibi  bitirerek bir çuval inciri berbat ederdi.

............................................

               

Bugün günlerden cumartesi, akþama Mösyö Butter’e yemeðe davetliyiz. Umarým yemeðe Tuðrul da gelir. Umarým diyorum çünkü onun saðý solu belli olmaz. Kanada’ya göçelim diye tutturan kendisiydi ben de onun eninde sonunda iç huzurunu bu ülkede bulabileceði düþüncesiyle bu fikre karþý çýkmadým. Ama geçen iki buçuk yýl gösterdi ki onun iç huzurunu bulabileceði bir ülke bir coðrafya henüz keþfedilmiþ deðil. Ve bunca özverime karþýn yine de ona göre yolunda gitmeyen her þeyden yalnýzca ben sorumluyum ve her þey benim hatam. Neyse sözün kýsasý “arkadaþlarýmla buluþup bira içmeye gideceðiz” gibi çok sýradan bir bahane bulup her an yan çizebilir bu yemek iþinden....amannn.....gelmezse gelmez.....umurumda deðil...sonra en samimi kýz arkadaþým Mehtap ve Ýranlý sevgilisi Amir var, Yunanlý Kostas henüz genç olmasýna karþýn dünya tatlýsý bir çocuk , sonra fransýzca kursunda tanýþtýðýmýz Danuta var o da akýllý bir hatun esprileri de çok özel...sonra Mösyö Nitu yirmi yýldýr Kanada’da yaþayan ama o Romanya’ya has halis köylü mizacýný hiç yitirmeyen dost canlýsý bir adam, yani tam bir kaynak...yine göçmen bürosundan tanýþtýðýmýz hukuk danýþmanýmýz olup çok hoþsohbet bir kadýn olan Margaret var ki aslen Ýrlandalýdýr...Tabii bu kalabalýk sofra efradýna kendimi ve Mösyö Butter’ý da ilave edersek takým tam bir uluslar arasý karmaya benzeyecek yani .

................................................

 

Montreal’e geldiðimden beri, yaþadýðým kültür þoklarýnýn yadýrgadýðým düzenlemelerin haddi hesabý yok. Ama nerdeyse iki buçuk yýldan sonra Türkiye’ye ilk gidiþimde þunu gördüm ki ben baþlangýçta bana þaþýrtýcý gelen bu garipliklere bayaðý alýþmýþým. Zira Türkiye’de daha önce bana çok doðal görünen þeyler þimdi tam tersine bana garip hatta yadýrgatýcý gelmeye baþladý.

Kanada’nýn bir göçmenler ülkesi olduðunu zaten biliyordum ama bu akþamki yemekte bu kadar farklý ülkelerden ve etnik kültürlerden çýkagelen insanlarýn Mösyö Butter’ýn sofrasýnda bir araya gelmesine dýþarýdan biraz yabancý bir gözle bakýnca, doðrusu kendimi tuhaf hissetmedim desem yalan olur. Yani bu farklý kültürlerin buluþmasý ve insani alýþ veriþler içine girmesi bir yandan hem hoþ bir duygu hem de insan arada “acaba geldiðimiz yerin kültürünü ve köklerimizi böyle böyle mi yitiriyoruz” diye düþünmekten de kendini alamýyor...

Neyse önce Ahmet Can’ý “kid house” a býrakmalýyým, ardýndan da kuaföre gitmeliyim, akþam yemeði için saçlarýmý bir düzene sokmam gerekiyor, insanlarýn içine bu cadý gibi saçlarla çýkamam doðrusu...sonrada eve gelip üzerime ne giyeceðime karar veririm...ki iþin en zor kýsmý da bu...

 

(imlAsýz dergisinde yayýnlandý ama hangi sayýsýnda olduðunu ben de unuttum) ;)

küreselleþme, ulusal devlet
ve ille de devrim

"Ýmparatorluk bürokrasisinin mallarýn üretimi ve bölüþümüne aktif olarak müdahale ettiði antik feodal imparatorluklarda (Mýsýr, Ýnka, Çin) bile modern anlamda bir ekonomik mantýktan söz edemeyiz, oradaki daha çok yaþamsal araçlarýn sahipleniþinin hiyerarþik bölüþtürülmesiydi. Oysa yaþamsal araçlarýn yeniden üretilmesi etkinliðine özgün bir rasyonalite kazandýran ekonomik mantýk, tahakküm tarafýndan yaratýldýðýnda ekonomik rasyonel tahakkümün mantýðý haline geldi."

Luciano Lanza; Tahakküm ve Ekonomi, Efendisiz S: 2     

   Böyle diyordu Luciano Lanza ekonominin tahakkümle yada tersi tahakkümün ekonomi ile olan iliþkisine iþaret ederken. Yani ekonomi ve tahakküm modern çað öncesi yine birbirleriyle ilintili olmakla beraber farklý alanlarý kapsayan iki ayrý olgu iken modern çað ile birlikte artýk bir baþka düzlemde birleþiyor ve örtüþüyorlardý. Bu boyutta ekonomi tüm yaþam alanlarýna nüfuz edebilecek bir hacme kavuþurken tahakküm de onu bütünüyle kendisine ait bir olgu haline getiriyor (içkinleþtiriyordu). Durum böyle olunca tahakkümün kendini yeniden üretim biçimlerine adaptasyon saðlayan ekonomi günlük hayatýn içinde gözden uzakta kalan alanlarda tahakkümün rasyonel olarak yeniden üretilmesinin en iþlevsel aracý haline geliyordu. Bu saptamayý dehþetle yapan Lanza sizce nasýl bir sonuca ulaþýyor peki? Bunun cevabý maalesef pek umut verici deðil. Lanza ulaþtýðý noktada ne yapýlmasý gerektiðine dair net bir þey söyleyemiyor.
   "Ekonomiyi ortadan kaldýrmadaki yetersizliðimiz, tahakkümü ortadan kaldýrmadaki yetersizliðimizi anlamamýza yol açar. Rasyonaliteye, normlara, kurallara, mallarýn yeniden üretimi için istek duymak, bir bütün olarak da topluma rasyonalitenin, normlarýn ve kurallarýn damgasýný vurmak olacaktýr. Böylece toplumsal yaþam için bunca meþru ve zorunlu bir istek, tahakkümün yeniden üretiminin bir örneðine dönüþür. Görünüþte önemsiz ekonomik zorunluluk (þu malý nasýl saðlayabiliriz?) tahakkümün en karmaþýk ve korkunç zorunluluðu haline gelir..."
   "Bugün tahakkümü daðýtmak ekonomiyi daðýtmakla mümkün olabilir. Biri öteki için kaçýnýlmazdýr..."
"Belki de bu çýkmaz sokaktan çýkmanýn yolu görebildiðimizin üzerinde ve altýnda baþka birþey olmadýðýný kabul etmektir. Böylece ekonomi bize uzak ve keþfedilmemiþ bir alan gibi gelmekten çýkacaktýr..."
   Baþka bir ifadeyle ekonominin doðuþu tahakkümün doðuþuyla paraleldir. Her ekonomi kendi rasyonalitesine uygun olarak insan topluluklarýnýn yaþamýný örgütler. Ekonomik hayata geçildikten sonra artýk mallarýn rasyonel temini ve pazarda karlý bir þekilde satýlmasý gibi yasalar insan topluluklarýnýn yaþamýný yönetmeye biçimlendirmeye baþlayacaktýr. Ekonomik yasalar iþlemeye baþladýktan sonra üretim, tüketim, iþbölümü, pazar, deðiþim, bölüþüm, iþgücü, kar ve sermaye gibi olgular insan hayatýný yönlendirmeye baþlar. Böyle bakýnca yaþamýný onbinlerce yýl hiç deðiþtirmeden toplayýcýlýk ve avcýlýkla sürdüren insan topluluklarýnýn nasýl olup da son birkaç binyýlda böylesine baþdöndürücü bir hýzla büyüyen kümeler halinde yaþamaya baþladýðýný anlamak daha kolay olacaktýr. Ekonominin baþlangýçta kasabalarýn, sonrasýnda kentlerin doðuþuna yolaçtýktan sonra bu kasaba ve kentleri ulusal ölçekteki bir ekonomi vasýtasýyla birleþtirmesi ve son olarak tüm bir dünya ekonomilerinin günün birinde birbirine eklemlenerek küresel ölçekte tek bir dünya ekonomisine evrilmesi oldukça mantýklý ve kaçýnýlmaz görünmektedir. Ýþte ekonominin bu rolü, geleneksel yöresel hayat tarzlarýnýn bir daha geri dönülmeyecek bir biçimde deðiþmesine, neden olmuþtur ki bu ayný zamanda insan topluluklarýn etno-sosyal profilini de doðal kabile hayatýndaki akrabalýk iliþkilerinden giderek "özgürleþtirerek" köylü, kasabalý, kentli hemþehrilere oradan da giderek ulus mensubu teba yada yurttaþlara dönüþtürmüþtür. Burada ulusun ve ulus-devletin doðuþu konularýna (baþka bir yazýnýn konusu olduðu için) girmeden söylenebilecek þey, ulus-devletin doðuþu artýk modern çaðýn egemenliðin açýk ilanýdýr. Artýk eski çaðýn yöresel insaný yeni çaðýn ekonomik insanýna çoktan dönüþmüþ/evrilmiþtir. Böylece birkaç yüzyýldýr süregelen uluslaþma ile birlikte büyük imparatorluklarýn ve sömürgeci krallýklarýn parçalanmasýna, ulus-devletlerin ortaya çýkmasýna ve politik plana ulusal baðýmsýzlýk mücadeleleri olarak yansýmasýna yolaçan sancýlý bir sürecin baþlamasý için gerekli koþullar oluþmuþ oluyordu. Bugün dünyanýn dört bir yanýnda süren çatýþma ve savaþlara bakýldýðýnda bu sürecin azalan bir ivmeyle de olsa devam ettiðini söylemek yanlýþ olmaz. Yani günümüz dünyasýnda bir nevi parçalanmaya aday imparatorluklar yada devletler az sayýda da olsa hala mevcuttur.

   Modern sonrasý çaðda ulusal-devlet çok uluslu sermaye iliþkisi
   Modern çaðýn ekonomi mantýðý kapitalizm, ulusal-devlet ve temsili demokrasi gibi olgularla genel olarak pek de güzel örtüþmüþ ve bu yapýlanmalar bölgeden bölgeye tüm bir dünya coðrafyasý üstünde yayýlma olanaðý bulmuþtu. Bu sürecin sonuna yaklaþmakla birlikte modern sonrasý çaðda artýk baþka dinamiklerin ortaya çýktýðýný ve giderek belirleyici olmaya baþladýðý da bir gerçektir. Þüphesiz ki dünyanýn farklý coðrafyalarýnda yaþayan insan topluluklarý yada toplumlarýnýn tüm dünyayý çoktan kaplamýþ ve içine almýþ olan küresel ekonomik sarmal içindeki durumlarý ve buna baðlýlýk dereceleri doðal olarak birbirinden farklýdýr. Örnekse; IMF politikalarýyla iflas ettirilmiþ ve krizler içinde debelenen Arjantin gibi bir ülkede yaþamak zorunda olduðu için her an bu küresel ekonomik sarmalýn olumsuz etkilerine maruz kalan biri ile Orta Asya'nýn bozkýrlarýnda at sýrtýnda geleneksel yaþam tarzýný devam ettirmeye çalýþan Kazakistanlý bir göçebenin küresel ekonomik sarmalýn etkilerine maruz kalma derecesi nicelik olarak birbirinden çok farklý olacaktýr. Birincisi kent yaþamý/ekonomik yaþam cenderesine sýkýþmýþ bir biçimde nefes almaya çalýþarak yaþamak ve önsel olarak bu mücadelede devrimci olmak zorundayken ikincisi hala kendisine ait olduðuna inandýðý bir yörede atlarý, koyunlarý ve develeri içinde baðýmsýzlýk ve toplumsallýk alanlarýný antik denebilecek bir tarzda kavramaya devam edecek, uzaktan uzaða farkýna vardýðý modern sonrasý çaðýn yaþam tarzýna ait sembollere ve ritüellere karþý belki de içgüdüsel bir tepki içinde olacak ve önsel olarak muhafazakar bir duruþa sahip olacaktýr.
   Buraya kadar herþey iyi hoþ... ancak günümüzde toplumsal-ekonomik çözümlemeler yapma durumunda olan herkesin hiçbir þeyin artýk bundan bir asýr önceki gibi olmadýðýný da hesaba katmasý gerekir. Ülkeler ve insan topluluklarý kendisi için "gerekli" ekonomik alanlarýný yaratmýþ, ulusal pazarlarýnýn bütünselleþtirilmesi ödevlerini "baþarýyla" tamamlamýþ ve ekonomik sarmala bir þekilde dahil olmuþlardýr. Ulus-devletler ölçeðinde çeperlenen bu ekonomiler üretimin yoðunlaþmasý ve buna baðlý olarak tüketimin katlanarak büyümesi karþýsýnda ihtiyaca cevap vermemeye baþlamýþ ve bölgesel yada ulusal-ekonomilerin birbirlerine eklenmesi zorunlu hale gelmiþtir.
   Günümüzün kapitalist giriþimcisi (en büyüðünden en küçüðüne kadar) önlerine stratejik hedef olarak iç pazarý koymakla yetinmemekte artýk dýþ pazar hesaplarý da yapmaktadýrlar. Ulusal-ekonomilerden bütünsel bir dünya ekonomisine geçiþ, ulusal iç pazarlarýn küresel dünya pazarýna eklemlenmesi süreci küçük nüanslar dýþýnda çoktan beridir tamamlanmýþ bulunmaktadýr. Eski sömürgecilikle tamamlanan küresel ekonomik eklemlenme olgusu emperyalizm ve yeni-sömürgecilik süreçlerinden geçerek günümüzün uluslararasý kapitalizmine doðru evrilmiþtir. Çoktandýr mal ihracýnýn yerini sermaye ihracý almýþ, 19 ve 20. Yüzyýllarda görünen ulusal dev sanayi þirketleri yerlerini çok uluslu banka/finans þirketlerine, devasa biliþim yada hizmet amaçlý þirketlere býrakmýþtýr. Artýk finans sektöründe dönen sermaye hacmi sanayi sektöründe dönen sermaye ile kýyaslanamayacak kadar büyük ve önemli hale gelmiþtir. Sermayenin çok uluslulaþmasý süreci artan bir ivmeyle günümüzde de devam etmektedir.
   Modern sonrasý çaðýn en karakteristik sosyo-ekonomik olgusu sermayenin çok uluslulaþmasýdýr. Bu sayede çok uluslu þirketlerin çýkarlarý ulusal devletlerin çýkarlarý ile giderek farklýlaþmaya hatta giderek çatýþmaya baþlamýþtýr. (Bu konuda sayýsýz örnek vermek mümkündür.) Bir tahakküm mekanizmasý olarak "devlet"in bütünsel ekonomik alan ile çok sýký baðlarý olmasýna karþýn içgüdüsel olarak kendini her þeyin üstüne koyan ve savunan bir karaktere sahiptir. Hal böyle olunca çok uluslu sermayenin (ulusal devletin) kendi strateji ve çýkarlarý ile örtüþmeyen giriþimleri karþýsýnda kendini yeni baþtan tahkim etme ihtiyacý duymaktadýr. Herþeyi "ekonomik altyapýnýn" belirlediðini savunan kimi görüþler bir üstyapý kurumu olarak gördükleri ulusal-devlet ile çok uluslu sermaye arasýnda zaman zaman arþ-u-alaya kadar çýkan bu gerilimi anlamakta zorluk çekebilirler.
Bu konuda hazýr yeri gelmiþken güncel bir örnek verelim; Türk devletinin Avrupa Birliðine giriþ konusunda ayak diremesi ile irili ufaklý kapitalist sýnýflarýn bu topluluða giriþ konusunda tam tersi bir o kadar istekli olmasý arasýndaki çeliþkiyi hatýrlayalým. Dahasý AB'ye girmek için önþart haline gelen Kýbrýs'ta taviz ve anlaþma hususuna kapitalist sýnýflar çoktan razý iken devletin bunu tartýþmaya bile yanaþmamasý ve hükümete çeþitli vesilelerle iktidarýnýn sýnýrlarýný sýk sýk hatýrlatmasý bu hususta güncel ve de güzel bir örnektir.
   Neticede bir tahakküm mekanizmasý olan devlet ne tahakkümün tek biçimidir ne de tahakkümün devletten baþka ve gündelik yaþamda devletten daha sýk karþýmýza çýkan bir biçimi olan ekonominin üstyapýdaki basit bir yansýmasýdýr. Ekonominin de týpký devlet gibi kendine ait yasalarý ve karakteri vardýr. Tahakküm yaþamýn tüm alanlarýnda (ekonomik, sosyal, kültürel, hukuksal, etik vb.) etkinliklerini sürdürerek kendini yeniden üretir. Ancak bu alanlarýn tamamýyla devlet tarafýndan belirlenip biçimlendirildiðini söyleyebilmek mümkün deðildir. Her alanýn kendine özgü bir iç dinamiði bulunmaktadýr ve gerek devlet ile gerekse öteki alanlarla iliþki/etkileþim içinde bulunduklarý halde baðýmsýz birer alan olarak varolduklarý aþikardýr. Böyle bakýnca çok uluslu sermaye ile ulusal-devlet arasýndaki gerilimi daha rahat anlamak mümkün olacaktýr. Buradan hareketle dünyanýn gelecekte nelere gebe olabileceði konusunda üç aþaðý beþ yukarý tahminlerde bulunmak sanýrým ahkam kesmek olarak deðerlendirilemez.

   Güncel etkenler ve gelecekteki ihtimaller
   Buraya kadar anlattýklarýmýzýn ýþýðýnda dünyanýn bugünkü durumuna þöyle bir göz atalým ve orada neler gördüðümüzü yeniden gözden geçirelim:
Soðuk savaþ bitmiþ, Sovyetler Birliði öncülüðündeki sosyalist sistem daðýlmýþ ABD tek süper güç olarak rakipsizliðini ilan etmiþtir.
   11 Eylül saldýrýsý ile birlikte tüm dünya, daha önceden Yeni Dünya Düzeni diye formüle edilen (ABD'nin yeni savunma konsepti adýný verdiði) Amerikan stratejilerinin etkilerine her zamankinden daha fazla maruz kalmaya baþlamýþ bu yolda 11 Eylül adeta bir milat addedilmeye baþlanmýþtýr. Bu konsepte dayanan ve 11 Eylül' ün getirdiði içerdeki milliyetçilik rüzgarýný da arkasýna alan ABD dünyaya bir çeki düzen verme iþine soyunmuþ ve þer ekseni dediði ülkelere (ki bunlar genellikle önemli petrol ve enerji rezervlerine sahiptirler) açýk savaþ manevralarýna giriþmiþtir. Yine bu dalga ve Afganistan bahanesi ile daha önce denetiminde olmayan Orta Asya'ya konuþlanmýþtýr.
   ·Politik ve askeri olarak ABD'nin gölgesinde kalan Avrupa kendi içinde bütünleþme stratejisine her zamankinden daha fazla önem vermeye baþlamýþ ekonomik ve politik arenada ABD'ye ciddi bir rakip olmak arzusunu ortaya koymaða baþlamýþtýr.
   1979 Ýran Ýslam Devrimi ile yükseliþe geçen Ýslami hareket Ýran'da iktidarda geçen 20 yýldan sonra ivme kaybetmesine raðmen Ortadoðu ve Asya ve Afrika'da kapitalist batýlý sistem karþýsýnda ciddi bir "alternatif" olmaya devam etmektedir.
   Ýçinde anarþistlerin de yeraldýðý (çoðulcu) anti-kapitalist hareket ivmesini son günlerde nispeten kaybetmekle birlikte hala kapitalizm için bir tehdit olmaya devam etmektedir.
Çok uluslu sermaye IMF ve Dünya Bankasý gibi devasa finans kuruluþlarý ile üçüncü dünya diye anýlan yoksul ülkelerin kaynaklarýnýn yönetimini üstlenmekte ve onlarý ebediyen borçlandýrarak yeni tür bir tahakküm tarzýný örneklemektedir.
   Bu saptamalardan yola çýkarak bazý projeksiyonlar yapmaya çalýþalým. Önceki paragrafta söz konusu edilen ulus-devlet çok uluslu sermaye çatýþmasýna tekrar dönecek olursak bu çatýþmanýn konjonktürel bir çatýþma olmadýðý zaten aþikardýr. Modern sonrasý çaðýn karakteristik unsuru olan çok uluslu sermaye eninde sonunda ulusal devletlerle kozunu paylaþmak istese de önemli olan sürecin kimden yana iþleyeceðidir. Tarihi ilk baþtan yeniden okuyacak olursak ekonominin doðuþundan bu yana insan yaþamýna ait sosyal ve ekonomik örgütlenmelerin adeta geometrik olarak sürekli büyüdüðünü geliþtiðini birbirini etkilediðini kimi zaman içiçe geçtiðini kimi zamansa birbirine eklemlendiðini görürüz. Sonuçta yukarýda da söz ettiðimiz gibi sosyo-ekonomik planda insan topluluklarýnýn kabilelerden uluslaþmaya, köyden kasabaya, kentten metropole hatta megapole doðru bir hacimsel büyümeye maruz kaldýðý tarihsel bir süreç yaþanmýþtýr. Böylesi bir "geliþmenin" dünyada iletiþim araçlarýnýn böylesine geliþmiþ olmasýný ve iktidarý neredeyse kontrol etmesini de hesaba katarak nasýl bir sonuca varmak mümkün? Kaldý ki günümüzde medyada küresellik karþýtý hareket olarak tanýmlanan, Anarþistlerin de içinde aktif olarak yeraldýðý çoðulcu anti-kapitalist harekette ifadesini bulan uluslararasý anti-kapitalist dayanýþma, benzer koþullar altýnda tahakküm ve sömürüye maruz kalan farklý coðrafyadaki insan kütlelerinin bir tür moral ve ruhi þekillenme birliði olarak da sayýlamaz mý? Üstelik günümüzde iletiþim kanallarý (genelde tahakküm lehine kullanýlýyor olmasýný teslim etmekle birlikte) aracýlýðýyla dünyanýn herhangi bir noktasýnda olan bir þeyi anýnda haberalmanýn mümkün olmasý ayný zamanda toplumsal duyarlýlýklarýn yada tepkilerin yerel ölçeklerden çýkarak daha makro ölçeklere taþýnmasýna hizmet etmiyor mu?
   Çok uluslu sermayenin yakýn bir gelecekte olmasa bile günün birinde ulusal-devlet ile hesaplaþma saati gelecektir demiþtik. Bu elbette ki ulusal devletin alternatifinin çok uluslu sermayenin olmasýndan deðil tersine ilkin modern çaðda boygösterdikten sonra modern sonrasý çaða doðru evrilen karakteristik merkezi endüstriyel sistemin ihtiyaç duyduðu küresel dünya devletinin teþkil edilmesi ile olacaktýr. Günümüzde Avrupalý ulusal-devletlerin bütünleþme ve devasa bir Avrupa Birleþik Devletleri yaratma arzusunu salt ekonomik gerekçelere baðlamak saflýk olur. Bu ayný zamanda enazýndan ekonomik dolayýmlarla küresel ölçekte politik bir iktidara sahip olma yeni kýtadaki rakibi ABD ile rekabet edebilme arzusuna iþaret eder. Üstelik ABD modern sonrasý çaðdaki bu geliþmenin çoktan farkýnda olduðu için tüm strateji ve konseptlerini geleceðin tek küresel devleti olmak üzerine kurmuþ bulunmaktadýr. Bu baðlamda ABD'nin ideologu F. Fukuyama'nýn söyledikleri oldukça kayda deðerdir.

   Küreselleþen dünyada devrim bir ihtimal mi?
   K. Marks 'ýn komünizmi aslýnda tek bir dünya devletine ulaþmak düþüncesi idi. Marks herkesten yeteneðine göre herkese ihtiyacý oranýnda olarak formüle ettiði komünizmin ikinci aþamasýný aslýnda yeniden tanýmlanmýþ tek bir "komünist dünya devleti olarak düþünüyordu. Stalin bu ideale oldukça inanmýþ ve onu hayata geçirmek Sovyetler Birliðini tek dünya devleti yapmak için elinden geleni ardýna koymamýþtýr. (Bkz. J.V. Stalin; Leninizmin Sorunlarý) Troçki ise muhalif pozisyona düþünce gençliðinde Alman Marksist'i Parvus'tan etkilenerek savunduðu Sürekli Devrimi yeniden hatýrlamýþ ve proletaryanýn tek bir ülkede baþarýlý olmasýnýn imkansýz olduðu söyleyerek kýtasal devrim ha-yal etmiþtir. Anarþist düþüncede ise herhangi bir iktidar perspektifi yeralmadýðý için toplumsal devrim daha çok bir dünya devrimi olarak kavranmýþtýr. 19. Yüzyýl sonu yada 20. Yüzyýl baþýndaki Anarþistlerin baþýný çektiði tüm devrimci hareketlerde devrimin uluslararasý niteliðine sürekli vurgu yapýlmýþ ve enternasyonal coþku hep yüksek tutulmuþtur. Bu sadece enternasyonal bir ruh olmak dýþýnda teorik ve perspektif olarak da Anarþist düþüncede hep yeralagelmiþtir. Konuyla ilgili Bakunin'in düþünceleri hala tazeliðini korurken özellikle saptamalarýnýn dünya devrimci pratiðince büyük bir isabetle doðrulanmýþ olmasý ayrý bir husustur. 1866 yýlýnda kaleme aldýðý "Devrimci El kitabý" adlý broþüründe bir kahin gibi adeta olacaklarý çok önceden haber veriyordu.
   "Tüm uluslarýn özgürlüðü bölünmez olduðu için, ulusal devrimlerin uluslararasý devrimlere olanak vermesi bizim derin inancýmýzdýr. Týpký Avrupa ve dünya gericiliðinin bütünleþtiði gibi, artýk yalýtýlmýþ devrimler de olmamalýdýr, tersine devrimler evrensel ve dünya çapýnda olmalýdýr. Bu yüzden, artýk tüm özel çýkarlar, kibirlilikler, iddialar kýskançlýklar ve uluslarýn aralarýndaki ve içlerindeki düþmanlýklar, her ulusun özgürlüðünü ve baðýmsýzlýðýný hepsinin dayanýþmasýyla güvenceye alabilecek tek güç olan devrimin bütünleþmiþ, ortak ve evrensel çýkarlarýna dönüþtürülmelidir. Ayrýca, muazzam bütçelere, düzenli ordulara, korkunç bir bürokrasiye dayanan ve modern merkezi devletlerin tüm devlet aygýtlarýyla donanmýþ olan krallarýn, din adamlarýnýn, soylular sýnýfýnýn ve burjuvazinin komplolarýnýn ve dünya karþýdevriminin kutsal ittifakýnýn büyük bir gücü teþkil ettiðine inanýyoruz; bu ürkütücü gerici koalisyon, gerçek anlamda, yalnýzca eþzamanlý devrimci ittifakýn daha büyük olan gücü ve uygar dünyanýn tüm halklarýnýn eylemiyle yok edilebilir ve bu gericilik karþýsýnda, tek halkýn yalýtýlmýþ devrimi asla baþarý kazanamayacaktýr. Böyle bir devrim aptallýk olur, yalýtýlmýþ bir ülke için tam bir felaket ve sonuç olarak tüm diðer uluslara karþý iþlenen bir suç anlamýna gelecektir."
(Bakunin; Sam Dolgoff, Kaos Yayýnlarý, Kasým 1998)

   Günümüzde devrim, (hatta bazý Anarþistler dahil) birçoklarý için kafdaðýnýn ardýndaki bir ütopyadýr. Oysa devrim insan iradesinden baðýmsýz bir dinamik olarak ortaya çýkar. Ona dair bazý öngörülerde bulunulabilse bile önceden bir kestirim yapmak o kadar da kolay deðildir. Devrim her yerde heran kapýyý çalabilir. Önemli olan bu tarihsel anda ona hazýrlýklý olmaktýr. Anarþizmin trajedisi de burada baþlar. Anarþistler devrime daima hazýrlýksýz yakalanmak durumunda kalmýþlardýr. Çünkü devrim bir toplumsal altüst oluþ biçimi olarak devrimcilere iktidarý ele geçirme ve yeniden düzeni saðlama imkaný sunar. Sonuçta her devrimci kabarma geçici olduðu için toplumsal düzen eninde sonunda geri dönecektir. Anarþistler bu pozisyonda iktidara ve toplumsal düzenin yeniden tesisine talip olmadýklarý için hazýrlýksýz yakalanmak zorunda kalýrlar. Çünkü onlarýn istediði "kötü yöneticilerin" "iyileri" ile deðiþtirilmesi yada toplumsal düzenin yeniden tesisi deðildir. Onlar bundan daha fazlasýný, toplumun kendi kendisini yöneticiler olmadan yönetmesini ordu, polis, cezaevleri, parlamento, mahkemeler, kanunlar vb. olmadan insanlarýn barýþ içinde, özgürlük ve eþitlik içinde yaþamasýný isterler. Bu ise imkansýzdýr. Ýmkansýzýn gerçekleþmesi için ancak ve ancak toplumu oluþturan bireylerin özgürlükçü, tahakküm karþýtý bir ahlaka sahip olmalarý ve ekonomik sarmalýn dýþýnda bir hayatýn mümkün olduðuna inanmalarý ve buna uygun olarak önceden organize olmuþ olmalarý gerekmektedir. Olayýn bu tarafýndan bakýnca devrimin kafdaðýnýn ardýnda olduðu fikri doðal olarak oldukça makul bir düþünce olarak görünüyor. Ancak tahakküme karþý olan birinin kendi varlýðýný ifade edebilmesi yada tahakküm karþýsýnda kendi duruþunu ortaya koyabilmesi için baþkaca makul ve mantýklý bir imkaný da yok gibi... Bunun dýþýndaki diðer bazý reel çözümlere kapýlmak sadece sisteme baþka bir düzlemde eklenmeye neden olacaktýr ki tarihte bunun örneklerini çok gördük.
   Sezar'ýn hakkýný Sezar'a teslim ettikten sonra dünya devrimine geri dönelim. Yukarýda söz ettiðimiz çok uluslu sermayenin gelecekte çok uluslu tek bir küresel dünya devleti ile örtüþebileceði ihtimali sürece bakýlýnca aslýnda ihtimalden daha fazla þeyler ihtiva etmektedir. Böylesi bir durumda uluslarasý çoðulcu anti-kapitalist hareketi geleceðin devrimci hareketinin günümüzdeki nüvesi olarak kabul etmek pek de abartýlý olmaz. Ve o zaman Bakunin'in yürekten inandýðý dünya devriminin en azýndan maddi koþullarý oluþmuþ olacak belki de dünya devrimi bir ütopya olmaktan çýkýp somut bir görev, olasý bir gelecek haline dönüþecektir.

(kara mecmu-A'nýn 8. sayýsýnda yayýnlanmýþtýr)